February 3, 2008
Epistemologia, Etyka, Filozofia współczesna, Metafizyka, Ontologia, Uncategorized
Comments Off
Działanie zgodne z obowiązkiem i w imię obowiązku.
* Wolę rozumna, autonomiczna, prawodawcza, moralna itp. Kant nazywa wolą dobrą, czyli jedyną rzeczą, którą bezwarunkowo można uznawać za dobrą. Rozumna natura człowieka narzuca za pomocą imperatywu kategorycznego woli obowiązek działania w określony sposób. Działanie zgodne z obowiązkiem jest warunkiem koniecznym do tego, aby wola dobra, jednakże nie wystarczającym musi być jeszcze podjęte w imię obowiązku.
* Kant wprowadza rozróżnienie działania zgodnego z obowiązkiem i działania w imię obowiązku, wartość moralną przyznając tylko temu drugiemu. Działanie w imię obowiązku to „konieczność czynu wypływająca z poszanowania prawa”, czyli przez wzgląd na prawo samo w sobie. Tylko wola działająca z poszanowania prawa jest dobra bezwzględnie i dlatego stanowi ona cel sam w sobie (a nie uwarunkowany np. osiągnięciem szczęścia.)
* Kant obrazuje to przykładem, wprowadzając przy okazji dodatkowe rozróżnienie obowiązku i skłonności naturalnych, oraz niejakie trudności, jakie niesie to rozróżnienie. Otóż: „zachowanie swego życia jest obowiązkiem, a nadto każdy człowiek ma jeszcze do tego bezpośrednią skłonność”. Działamy moralnie nie wtedy gdy zachowujemy życie powodowani skłonnością, lecz tylko gdy robimy to ze względu na obowiązek. Utrzymywanie życia przez skłonność jest działaniem zgodnym z obowiązkiem. Nie jest moralnie złe jak samobójstwo, które jest przeciwne zarówno działaniu w imię obowiązku jak zgodnemu z obowiązkiem ale nie jest też moralnie dobre. Takie postępki Kant nazywa legalnymi, neutralnymi moralnie.
* Mamy więc skłonności i obowiązek. Działanie z obowiązku wymaga poświęcenia skłonności naturalnych. Im poświęcenie jest większe, tym większa wartość moralna. Czyli, im mniejszą mamy skłonność do działania z obowiązku, tym więcej przeciwieństw musimy przezwyciężyć i tym większa jest wartość takiego działania. Z tego wynika, że najbardziej moralne czyny może podejmować ten, kogo skłonności są najbardziej przeciwne obowiązkowi. Zaś ktoś, kto będzie pomagał ludziom bo ma to w naturze, nie działa moralnie. Kant uważa, że czyny motywowane skłonnością naturalną w najlepszym razie mogą być tylko zgodne z obowiązkiem, a nigdy tożsame z czynami podejmowanymi w jego imię.
February 3, 2008
Epistemologia, Filozofia klasyczna, Filozofia współczesna, Metafizyka, Ontologia, Uncategorized
Comments Off
* Wola istot czysto rozumnych (nazywana „wolą świętą”) zawsze działa według maxym przybierających formę obiektywnego prawa moralnego, jest niezmiennie wolą rozumną. Ludzie jednak nie są czysto rozumni, posiadają wolę skończoną, która (w odróżnieniu od świętej) nie musi być rozumna, ma możliwość wyboru maxym odbiegających od praw moralnych. Dlatego właśnie w tym przypadku rozum musi ukierunkować wolę jednostki aby stała się wolą rozumną, nadając prawu moralnemu postać powinności wobec prawa. Wola może ją wypełnić lub nie. Wypełnianie tej powinności sprawia że staje się ona rozumna, czyli autonomiczna, czyli jej maxyma pokrywa się z powszechnym prawem moralnym.
* Rozum nadając prawu moralnemu postać nakazu, opiera się na jedynej własności, jaką o prawie moralnym można orzec apriori: jego powszechności. Nakaz ten brzmi: „postępuj zawsze tak, jakbyś chciał, aby maxyma twego działania była prawem powszechnym”. Prawo moralne jest powszechne, ściśle ogólne, więc każde konkretne postępowanie musi się zgadzać z nim pod względem powszechności.
* Kant nazywa ten nakaz imperatywem kategorycznym. To jedyny imperatyw moralny, obiektywne prawo wyrażone w formie nakazu, któremu podlegają wszystkie istoty rozumne. Czyn dokonany zgodnie z tym imperatywem jest czynem obiektywnie moralnym, bez odniesienia do zew. celu, stanowi cel sam w sobie. Rozum formułuje imperatyw kategoryczny (bezwarunkowy) ze względu na siebie samego jako naturę istoty rozumnej i prawodawcę obiektywnych zasad moralnych. Określone działania nakazywane są nie jako środki do celu ale cel sam w sobie.
* Imperatyw kategoryczny jest jedynym imperatywem moralnym, ale nie jedynym w ogóle. Rozum formułuje też inne imperatywy, w których zaleca pewne działanie ze względu na zrealizowanie określonego wcześniej zamiaru, czyli mówi o środkach zalecanych do osiągnięcia jakiegoś celu. Cel przy tym nie jest celem rozumnym, gdyż ten został wyrażony w imperatywnie kategorycznym.
* Kant nazywa te nakazy imperatywami hipotetycznymi. Jest ich nieskończenie wiele, tak jak nieskończenie wiele jest różnych subiektywnych celów, które można chcieć osiągnąć. Dzielą się na dwa rodzaje: 1) problematyczny, gdy cel osiągnąć chcą tylko niektórzy, np. w zdaniu „jeśli chcesz poznać myśl Kanta, lepiej poczytaj jego dzieła”, albo „jeśli chcesz obrabować bank, wybierz jakiś na uboczu i zrób to rano, zaraz jak otworzą”, oraz 2) asertoryczny, gdy cel osiągnąć chce każdy, np. w zdaniu „z natury pragniesz szczęścia, działaj więc tak a tak”.
* Postępując zgodnie z imperatywem kategorycznym, istota rozumna działa według praw, które sama sobie ustanawia. Jeśli maxyma woli rozumnej jest prawem powszechnym, to wola sama jest swoim prawodawcą. Zgadza się to z jej autonomicznym statusem. Autonomia woli wyraża się w jednym z alternatywnych sformułowań imperatywu kategorycznego: „postępuj zawsze tak, aby wola, dzięki swej maxymie, mogła zarazem uważać sama siebie za powszechnie prawodawczą”. Czyli, wola o ile jest rozumna, czyli autonomiczna, jest też powszechnym prawodawcą w dziedzinie moralności.
February 3, 2008
Etyka, Filozofia klasyczna, Filozofia współczesna, Metafizyka, Ontologia, Uncategorized
Comments Off
* W moralności, podobnie jak w przyrodzie, istnieją pewne prawa, których jedynym źródłem jest czysty rozum. O ile do praw przyrody człowiek sto-sować się musi, o tyle do praw moralnych stosować się może. Każde konkretne działanie ma swoją subiektywną regułę (maxymę), która może się nie pokrywać z obiekt. prawem moralności. Władzą, która pozwala istocie rozumnej na świadomy wybór maxymy własnego działania jest wola.
* Etyka kantowska jasno odróżnia działalność woli polegającą na wyborze maxymy postępowania od efektów tej działalności w postaci konkretnych czynów, czy ich skutków. Ocenie moralnej podlegają wybory woli, a dokładniej maxymy, które wola wybiera . Moralność nie obejmuje natomiast faktycznych realizacji wyborów woli, gdyż te zależą od wielu zewnętrznych wobec samej woli czynników.
* Wola sama w sobie jest niezależna od rozumu. Staje się wolą rozumną (czasem utożsamianą wręcz przez Kanta z rozumem), jeśli świadomie wybie-ra takie reguły działania, które pochodzą z samego rozumu, czyli subiektywne maxymy zgodne z obiektywnymi zasadami moralności. Podstawową cechą woli rozumnej jest autonomia, która polega na całkowitej niezależności od wszelkich czynników „zewnętrznych”. Wola autonomiczna podlega tylko rozumowi, jego zasady są jej maxymami, stanowi on jedyny warunek woli, a przyjmując tożsamość, sama wola jest swym warunkiem.
* Istota rozumna powinna działać rozumnie. Warunki właściwego postępowania wynikają z natury samego rozumu w formie apriorycznych praw moralnych, którymi wola musi się podporządkować swe maxymy. Jest to nowe, formalistyczne podejście do etyki, uzależniające wartość moralną od zgodności maxymy działania z obiektywnymi nakazami rozumu (wspólnymi każdej istocie rozumnej), bez względu na cele zewnętrzne. Etyka for-malna przeciwstawiona jest materialnej, skierowanej na rezultat działań, osiągnięcie subiektywnych zamierzeń zewnętrznych wobec zasad rozumu.
* W przypadku etyki materialnej wola traci swą autonomię, wybiera maxymy nie będące jej wytworem jako woli rozumnej. Podporządkowuje działanie maxymom, które są jej obce, nie należą do natury istoty rozumnej. Heteronomia woli jest źródłem wszystkich błędnych etyk: u Epikura moralna wartość zależy od przyjemności, u Mandeville’a od porządku społecznego, u Wolffa od nakazu Boga.
February 3, 2008
Epistemologia, Etyka, Filozofia klasyczna, Filozofia współczesna, Metafizyka, Ontologia
Comments Off
2. Wolność, prymat rozumu praktycznego nad teoretycznym.
* Koniecznym warunkiem moralności jest wolność. Bez niej nie moglibyśmy podejmować żadnych decyzji, ani czuć się odpowiedzialni za nasze czyny, a wszelkie prawidła moralne mogły by mieć tylko charakter opisowy. Jeśli więc moralność istnieje, to musimy założyć, że istnieje wolność. Wolność jest tu zakładana, a nie dowodzona (jak wiadomo dowieść jej istnienia, jak też nieistnienia, nie sposób), stanowi ona postulat rozumu prak.
* Założenie wolności jest konieczne w praktyce. Mimo, że nie można jej dowieść teoretycznie, jesteśmy zmuszeni przyjąć ją praktycznie. Podobnie Kant rozwiąże kwestie dwóch pozostałych idei rozumu teoretycznego nieśmiertelnej duszy i Boga. W sytuacji konfliktu rozumu teoretycznego z praktycznym, zawsze górę bierze praktyczny. Można zasadę tę interpretować w sposób pragmatyczny: jest dla nas korzystne aby działać tak, jak gdyby istniała wolność, nieśmiertelność i Bóg. Jednak są interpretacje, wedle których rozum praktyczny, jako wolny od ograniczeń zmysłowości i sfery fenomenalnej, może przyznawać realne istnienie przedmiotom postulatów, umożliwiać jakieś swoiste ich poznanie.
* Człowiek jest istotą żyjącą na przecięciu dwóch płaszczyzn noumenalnej i fenomenalnej. Moralność, wolność i podmiotowość należą do pierwszej, przyroda, zdeterminowanie i przedmiotowość do drugiej. Z tego wynika, że jeden i ten sam czyn jest jednocześnie wolny i zdeterminowany, zależnie od punktu widzenia, jaki obierzemy. Brzmi to kontrowersyjnie, ale logicznie wynika z kantowskich założeń.
February 3, 2008
Epistemologia, Etyka, Filozofia klasyczna, Filozofia współczesna, Metafizyka, Ontologia, Uncategorized
Comments Off
1. Rozum praktyczny i teoretyczny, moralność.
* W dziedzinie rozumu teoretycznego punktem wyjścia było stwierdzenie pewnego faktu, mianowicie istnienia nauki wiedzy pewnej i nieanali-tycznej. Wyznaczyło to kierunek dalszych badań, dotychczasowe pytanie „czy nauka jest możliwa” zastępując pytaniem „jak jest możliwa”. W odpowiedzi zostały podane pewne aprioryczne warunki które umożliwiały poznanie naukowe, lecz jednocześnie jasno określały jego granice. W granicach tych człowiek mógł być rozważany wyłącznie jako podlegający prawom przyrody przedmiot.
* Jednak wedle Kanta oprócz doświadczenia naukowego jesteśmy zmuszeni uznać inny fakt: doświadczenie moralne. Człowiek jako istota rozumna nie daje zamknąć się w perspektywie zjawiskowej; stanowi podmiot działania: podejmuje decyzje, za które czuje się odpowiedzialny i które poddają się ocenie względem określonych zasad. Jako taki nie należy on już do dziedziny rozumu teoretycznego (spekulatywnego), lecz praktycznego.
* Celem Kanta (podobnie jak w przypadku poznania naukowego) jest odnalezienie apriorycznych warunków oraz zasad umożliwiających aktywność moralną. Mają one wynikać z samego czystego rozumu praktycznego, abstrahując od wszelkich zewnętrznych czynników, w szczególności także od odniesienia do Boga, społeczeństwa, czy natury człowieka. Zasady moralności mają dotyczyć nie tylko ludzi, lecz wszystkich istot rozumnych, które mogą być podmiotem działań moralnych właśnie dlatego, że ich źródłem jest czysty rozum praktyczny, a nie zew., empiryczne uwarunkowania.
* Kant odróżnia etykę czystą (metafizykę moralności) od etyki stosowanej (antropologii), która rozważa już konkretne prawidła w odniesieniu do natury ludzkiej. Czasem w tekście ten podział się chwieje, jednak wyjściowa teza brzmi „podstawy zobowiązania nie należy szukać w naturze człowieka, ani w okolicznościach zachodzących w świecie, w jakim się znalazł, ale apriori jedynie w pojęciach czystego rozumu.”
* Nie należy też mylić kantowskiego podejścia z systemami etyki racjonalistycznej, które dochodzą do szczegółowych praw moralnych na drodze dedukcji, nie uciekając się do doświadcznia. Kant mówi, że nieempiryczna ma być podstawa systemu, nie zaś jego szczegółowe rozwiązania.